Poka-yoke (Japans voor ‘vergissingen vermijden’) is een eenvoudige voorziening die een fout onmogelijk of direct zichtbaar maakt, voordat er een defect product ontstaat. Klassieke voorbeelden: een stekker die maar op één manier past, een mal die een verkeerd geplaatst onderdeel niet toelaat, een teller die een station blokkeert zolang er een schroef ontbreekt.
Poka-yoke is een basismethode van lean (Lean Enterprise Institute). De gedachte erachter: mensen maken altijd vergissingen, dus moet het proces zo ingericht zijn dat een vergissing geen fout wordt (ASQ).
Voorkomen of ontdekken
| Soort | Werking | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Voorkomen (preventie) | de fout kan niet ontstaan | asymmetrische pen in de mal, stekker met codering |
| Ontdekken (detectie) | de fout wordt direct na ontstaan opgemerkt en het proces stopt | sensor controleert of alle clips zitten, weegcontrole |
Binnen beide soorten onderscheidt men drie methoden: de contactmethode (vorm, maat of positie wordt gecontroleerd), de vaste-waardemethode (een vast aantal handelingen of onderdelen wordt geteld) en de bewegingsstapmethode (de volgorde van stappen wordt bewaakt).
Voorkomen is beter dan ontdekken. In een FMEA verlaagt een preventieve maatregel de kans op optreden; een detectiemaatregel verbetert alleen de kans op ontdekking.
Rekenvoorbeeld: wanneer een weegcontrole faalt
Een weegcontrole is populair, omdat de constructie er niet voor hoeft te veranderen. Of ze betrouwbaar is, volgt uit een eenvoudige rekensom.
Voorbeeld (fictieve waarden): een gemonteerd onderdeel weegt 250 g met een spreiding van ±3 g. Er moeten vier schroeven in van elk 5 g. De weegschaal meet tot op ± 1 g nauwkeurig.
| Situatie | Gewicht inclusief meetfout |
|---|---|
| Goed onderdeel | 246 tot 254 g |
| Eén schroef ontbreekt | 241 tot 249 g |
| Twee schroeven ontbreken | 236 tot 244 g |
Tussen 246 en 249 g overlappen een goed onderdeel en een onderdeel met één ontbrekende schroef. De weegschaal kan één ontbrekende schroef dus niet betrouwbaar herkennen, twee wel. Hier is een telling bij het schroefstation (vaste-waardemethode) de betere poka-yoke. De vuistregel: het gewicht van het ontbrekende deel moet duidelijk groter zijn dan de breedte van beide gewichtsbanden samen, hier 2 × (3 + 1) g = 8 g.
Wanneer poka-yoke niet werkt
Overbrugd. Een sensor die vaak onterecht alarm geeft, wordt uitgeschakeld of omzeild. Elke poka-yoke heeft daarom een regelmatige werkingstest nodig, bijvoorbeeld met een bewust foutief referentieonderdeel aan het begin van de ploeg.
Alleen een lampje. Een signaal dat de operator kan negeren, is een zwakke poka-yoke (waarschuwingsfunctie). Sterker is een poka-yoke die het proces stopt of het onderdeel niet doorlaat.
Verkeerde fout. De voorziening controleert een fout die zelden voorkomt, terwijl de grootste foutoorzaak geen bewaking heeft. Begin met de gegevens over waar fouten werkelijk ontstaan.
Voorbeelden per methode
| Methode | Voorbeeld | Soort |
|---|---|---|
| Contact | mal met een pen die alleen in de juiste boring past | voorkomen |
| Contact | sensor controleert of de afdichtring aanwezig is | ontdekken |
| Vaste waarde | teller geeft het station pas vrij na vier aangedraaide schroeven | ontdekken |
| Vaste waarde | kit met precies de onderdelen voor één product: blijft er iets over, dan ontbreekt er iets | ontdekken |
| Bewegingsstap | pick-to-light: alleen het vak van de juiste stap licht op en de volgende stap wacht | voorkomen |
Goede poka-yokes zijn goedkoop en eenvoudig. Een dure camera is niet altijd beter dan een pen in een mal; hij kan ook verkeerd ingesteld zijn of vuil worden.
Fouten vastleggen met SYMESTIC
Poka-yoke bouw je in de machine en in de mal. Welke fouten de eerste poka-yoke verdienen, laat de foutstatistiek zien. Bij de kwaliteitscontrole in SYMESTIC scant de operator de barcode van het onderdeel en legt OK of NOK vast, met serienummer, foutlocatie op de productafbeelding en de reden uit de foutcatalogus. De belangrijkste foutredenen staan daarna gerangschikt, als uitgangspunt voor de volgende poka-yoke.
Bronnen
Gerelateerd: Toyota Production System · FMEA · Root cause analysis · Kwaliteitscontrole · Andon
Zie SYMESTIC aan de hand van uw eigen use case
In de gratis live demo laat een productexpert u op het draaiende platform zien hoe OEE, stilstanden en de koppeling van uw machines en ERP er concreet uitzien.
- OEE live
- Stilstand en oorzaken
- Machines en ERP koppelen
