Poka-yoke (jap. „unikanie pomyłek”) to rozwiązanie techniczne, które uniemożliwia popełnienie błędu albo wykrywa go od razu, zanim wadliwa część trafi dalej. Przykłady: przyrząd, w który detal wchodzi tylko we właściwej pozycji, wkrętarka licząca śruby czy skaner porównujący etykietę ze zleceniem.
Metodę usystematyzował Shigeo Shingo w ramach Systemu Produkcyjnego Toyoty (ASQ). Poka-yoke jest narzędziem filaru jidoka: proces zatrzymuje się przy błędzie, zamiast przepuszczać wadę (opis w Lean Lexicon, Lean Enterprise Institute).
Trzy metody według Shingo
| Metoda | Co sprawdza | Przykład |
|---|---|---|
| Kontaktowa | Kształt, wymiar, położenie lub kolor części | Asymetryczny kołek w przyrządzie: detal obrócony o 180° nie wejdzie. |
| Stałej wartości | Czy wykonano określoną liczbę czynności | Wkrętarka zlicza 6 wkręceń; stanowisko nie zwolni detalu przy 5. |
| Sekwencji ruchów | Czy kroki wykonano we właściwej kolejności | Pick-to-light: lampki przy przegródkach zapalają się kolejno, czujnik sprawdza pobranie. |
Zapobieganie a wykrywanie
| Typ | Działanie | Przykład | Uwaga |
|---|---|---|---|
| Zapobiegające (kontrolne) | Błąd jest fizycznie niemożliwy albo proces się zatrzymuje | Prasa nie ruszy, gdy detal nie leży w gnieździe | Najskuteczniejsze, wymaga zmiany przyrządu lub maszyny |
| Wykrywające (ostrzegawcze) | Błąd jest możliwy, ale sygnalizowany natychmiast | Lampka i sygnał dźwiękowy przy brakującym elemencie | Działa tylko wtedy, gdy ktoś zareaguje |
W analizie FMEA rozwiązanie zapobiegające obniża ocenę występowania, a wykrywające – ocenę wykrywalności. Dlatego przy wysokim ryzyku najpierw szuka się rozwiązania zapobiegającego.
Sześć przykładów z produkcji dyskretnej
| Stanowisko | Błąd | Poka-yoke |
|---|---|---|
| Montaż | Detal włożony odwrotnie | Asymetryczne gniazdo przyrządu |
| Skręcanie | Pominięty wkręt | Licznik wkręceń z blokadą zwolnienia |
| Dokręcanie | Za mały moment | Klucz z sygnałem OK, bez sygnału brak zwolnienia |
| Kompletacja | Pobranie złej części z regału | Pick-to-light z czujnikiem pobrania |
| Etykietowanie | Etykieta innego wariantu | Skan etykiety porównywany ze zleceniem |
| Pakowanie | Brak sztuki w kartonie | Kontrola wagi (przykład niżej) |
Przykład: jak ustawić próg kontroli wagowej
Przykład (dane umowne): karton ma zawierać 12 sztuk. Sztuka waży 85 g ± 2 g, pusty karton 150 g ± 5 g.
| Stan kartonu | Najmniej | Najwięcej |
|---|---|---|
| 12 sztuk (dobry) | 12 × 83 + 145 = 1 141 g | 12 × 87 + 155 = 1 199 g |
| 11 sztuk (brak jednej) | 11 × 83 + 145 = 1 058 g | 11 × 87 + 155 = 1 112 g |
Między 1 112 g a 1 141 g zostaje przerwa 29 g. Dolny próg ustawia się w jej środku, około 1 127 g, i sprawdza, czy błąd pomiaru wagi jest wyraźnie mniejszy niż połowa przerwy. Przy większej liczbie sztuk w kartonie albo większym rozrzucie masy sztuk przerwa znika i waga przestaje odróżniać pełny karton od niepełnego. Wtedy potrzebne jest inne rozwiązanie, np. licznik przy pakowaniu.
Ograniczenie metody: waga sprawdza tylko kompletność. Nie wykryje, że w kartonie leży inny wariant o tej samej masie.
Cyfrowe poka-yoke w SYMESTIC
Część zabezpieczeń można zrealizować w systemie MES. W SYMESTIC zlecenie uruchamia się na stanowisku przez skan kodu kreskowego, a kontrolę jakości prowadzi się przez skan detalu: wynik OK lub NOK dla każdego detalu z numerem seryjnym, miejsce wady na zdjęciu produktu i przyczyna z katalogu. Od sierpnia 2026 r. SYMESTIC może w kroku procesu zapisać wartości do sterownika przez OPC UA, z zapisem wyniku, zamiast ręcznego wpisywania parametrów.
Zastrzeżenie: system cyfrowy nie zastąpi mechanicznego gniazda. Tam, gdzie błąd można wykluczyć konstrukcją przyrządu, to rozwiązanie jest pewniejsze.
Źródła
Powiązane: FMEA · Root cause analysis · Toyota Production System · Raport 8D · Kontrola jakości w SYMESTIC
Zobaczą Państwo SYMESTIC na własnym przypadku użycia
W bezpłatnym demo na żywo ekspert produktowy pokaże na działającej platformie, jak konkretnie wyglądają OEE, przestoje oraz integracja Państwa maszyn i ERP.
- OEE na żywo
- Przestoje i ich przyczyny
- Integracja maszyn i ERP
